Ruiny średniowiecznego zamku Lipowiec górują nad wsią Babice i Wygiełzów na wysokości 362 metrów, w samym sercu Garbu Tenczyńskiego. To miejsce z charakterem – nie dostaniecie tu wypolerowanej na błysk rekonstrukcji, tylko autentyczne mury z XIII wieku, które przetrwały najazdy szwedzkie, pożary i wieki zapomnienia. Zamek działa jako oddział Muzeum Zachodniej Małopolski i jest jedną z lepiej zachowanych ruin obronnych na południowych krańcach Jury.
- autentyczne średniowieczne ruiny
- zapierające dech w widoki
- bogata historia biskupów krakowskich
- interesujące legendy i opowieści
- doskonałe miejsce na spacery i pikniki
Historia zamku biskupów krakowskich
Wzgórze przy szlaku handlowym z Krakowa na Śląsk od zawsze było strategicznym punktem. Pierwsze umocnienia powstały tu prawdopodobnie jeszcze w drewnie, należały do rycerskiego rodu Gryfitów. W 1242 roku Bolesław Wstydliwy przekazał te tereny biskupom krakowskim i od tego momentu przez ponad 500 lat Lipowiec był domeną kościelną.
Murowany zamek z potężną wieżą wybudowano na początku XIV wieku. Musiał być solidny, skoro bronił się w nim przed wojskiem Władysława Łokietka biskup Jan Muskata – wrogi królowi hierarcha, który wykorzystał twierdzę jako swoją ostatnią kryjówkę. W XV wieku za czasów Zbigniewa Oleśnickiego zamek przebudowano, dobudowując nowe skrzydła mieszkalne wokół małego dziedzińca.
Od XV wieku zamek zaczął pełnić dodatkową funkcję – więzienia biskupiego. Duchowni popełniający przestępstwa nie podlegali sądom świeckim, więc biskupi krakowscy potrzebowali własnego aresztu. W czasach reformacji do lochów Lipowca trafiali gorliwi propagatorzy nowych idei religijnych.
Profesor Franciszek Stankar z Akademii Krakowskiej, współautor przekładu Biblii Brzeskiej, był jedyną osobą która uciekła z zamku Lipowiec. Legenda mówi o zakochanej córce strażnika, ale prawda była prostsza – zwolennicy reformacji przekupili straż i wyswobodzili profesora.
Więzienie dla księży i upadek warowni
W 1720 roku biskup Felicjan Szaniawski nadał zamkowi nową funkcję. Przekształcił go w dom poprawczy dla księży prowadzących rozwiązły tryb życia lub dopuszczających się występków przeciwko moralności. Opiekę nad tym swoistym więzieniem kościelnym powierzył konwentowi misjonarzy ze Stradomia. Bywało tam podobno niemało pensjonariuszy.
Potop szwedzki w 1655 roku rozpoczął długi proces upadku. Generał Wirtz urządził w zamku kwaterę dla swoich żołnierzy, a gdy dwa lata później opuszczał Lipowiec nękany przez polskie oddziały partyzanckie, podpalił warownię. Biskupi już wcześniej przenieśli się do wygodniejszego dworu u podnóża wzgórza – stary zamek nie spełniał wymogów reprezentacji.
W 1789 roku władze austriackie skonfiskowały dobra lipowieckie. Kolejny wielki pożar w 1809 roku strawił dachy i najwyższe kondygnacje murów. Przez cały XIX wiek zamek niszczał, przechodząc przez ręce różnych dzierżawców i właścicieli. Dopiero w latach 1961-1969 przeprowadzono prace konserwatorskie, które utrwaliły ruinę w obecnym stanie.
Co zobaczysz na zamku Lipowiec
Spacer po ruinach to podróż przez kilka wieków architektury obronnej. Zaczynasz od mostu i budynku bramnego z XVII wieku, kiedy biskup Jakub Zadzik próbował jeszcze ratować zamek. Półbaszty i niewielki bastion w północno-wschodnim narożniku chroniły wjazdu na podzamcze.
W górę prowadzi ścieżka między murami obronnymi. Zachowała się potężna wieża z XIV wieku – można wejść na jej szczyt i zobaczyć panoramę okolicy. W dobrą pogodę widać okolice Zatora i Oświęcimia, a na południu majaczy pasmo Beskidów. To jeden z najlepszych widoków na tej części Jury.
Wewnętrzny dziedziniec jest niewielki, otoczony pozostałościami skrzydeł mieszkalnych z XV wieku. Tablice informacyjne wyjaśniają funkcje poszczególnych pomieszczeń – gdzie były komnaty, gdzie kuchnie, gdzie lochy więzienne. Muzeum zadbało o to, żeby zwiedzanie miało sens nawet bez przewodnika.
Cały obiekt to trwała ruina – mury zostały zabezpieczone, ale nie odbudowywane. Dzięki temu zachował autentyczny klimat średniowiecznej warowni, która przeszła przez pożary i wieki zapomnienia. Nie ma tu sztucznych rekonstrukcji ani multimedialnych atrakcji.
Dla kogo jest zamek Lipowiec
To miejsce dla wszystkich, którzy lubią historię bez upiększeń i nie boją się schodów. Wejście na wieżę wymaga dobrej kondycji – schody są strome i wąskie. Rodziny z małymi dziećmi muszą uważać – ruiny nie mają wszędzie balustrad, a kamienne mury bywają śliskie po deszczu.
Miłośnicy fotografii znajdą tu masę ciekawych kadrów. Stare mury porośnięte mchem, widoki z wieży, kontrast kamienia i zieleni – zwłaszcza w złotej godzinie światło robi robotę. Pary młode często wybierają zamek jako plener ślubny, choć trzeba za to zapłacić dodatkową opłatę.
Zamek leży na terenie rezerwatu przyrody „Lipowiec”, wśród bukowego lasu. Można połączyć zwiedzanie z krótkim spacerem po okolicy – szlaki turystyczne prowadzą dalej przez Garb Tenczyński. To dobry punkt na mapie dla osób wędrujących po Jurze Krakowsko-Częstochowskiej.
Połączenie z Nadwiślańskim Parkiem Etnograficznym
Zamek i skansen w Wygiełzowie działają jako jedno muzeum. Park etnograficzny pokazuje tradycyjną architekturę drewnianą z okolic Wisły – przeniesiono tam stare chałupy, zagrody i młyn. Jeśli macie czas, warto zobaczyć obie atrakcje.
Bilety łączone są tańsze niż kupowanie osobno. W weekend lub święto zapłacicie 18 zł za normalny, 9 zł za ulgowy, a rodzinny (rodzice z dziećmi w wieku szkolnym) kosztuje 45 zł. Sam zamek bez skansenu jest tańszy, ale konkretne ceny warto sprawdzić na miejscu lub na stronie muzeum.
W poniedziałki (poza świętami) wstęp na zamek jest bezpłatny. Mieszkańcy gminy Babice zawsze płacą ulgę. Za sesję zdjęć ślubnych trzeba zapłacić 80 zł plus bilety wstępu dla wszystkich dorosłych uczestników.
Godziny otwarcia i dojazd do zamku
Zamek jest otwarty codziennie, ale godziny zależą od sezonu. Od 1 marca do 31 października (sezon letni) działa od 8:00 do 18:00. W sezonie zimowym (1 listopada – koniec lutego) zamyka się wcześniej – o 15:00. To ważne zwłaszcza jesienią i zimą, kiedy szybko robi się ciemno.
Parking znajduje się przy Nadwiślańskim Parku Etnograficznym w Wygiełzowie, u podnóża wzgórza zamkowego. Zmieści około 20 samochodów i jest bezpłatny. Współrzędne GPS: 50.077124, 19.445252. Stamtąd do ruin prowadzi szlak – około 15 minut spokojnego marszu pod górę.
Samochodem z Krakowa to niecałe 30 kilometrów przez Chrzanów. Z Katowic podobna odległość, przez Jaworzno. Dojazd komunikacją publiczną jest możliwy – autobusy z Chrzanowa zatrzymują się w Wygiełzowie, ale trzeba sprawdzić rozkład, bo kursują rzadko.
Na zwiedzanie samego zamku wystarczy godzina, może półtorej jeśli chcecie spokojnie pooglądać widoki i poczytać tablice. Z parkiem etnograficznym trzeba zarezerwować minimum 2-3 godziny. Adres muzeum to ul. Podzmacze 1, Wygiełzów, telefon kontaktowy: 32 613-40-62. Więcej informacji znajdziecie na stronie mnpe.pl.